Okur- sanız & Yazar- sanız | Bohem Mekan; Bilge - Eleştiri Sözlüğünden Derlemeler...

Açımlama: 1. Bir şiiri ya da düzyazıyla yazılmış metne, gerek biçim gerekse içerik yönünden anlaşılır duruma getirme. 2. Bir konuyu, atasözünü ya da özdeyişi açarak yazma.

Açımlayıcı: İyi anlaşılması için, bir konu ya da sorunu ayrıntılarıyla ortaya koyan, açımlama işini yapan.

Ardıl: Büyük ustaların taklitçisi, özgün yaratıcılık göstermeyen edebiyatçı.

Artalan: Bir metnin algılanmasında, metinde oluşan yeni anlam öncesindeki tarihsel, toplumsal, yazınsal verilerin tümü.

Belginlik: Anlatımda düşünce ve duygunun, en uygun sözcüklerle anlatılmış olması.

Betimce: Bir yazın yapıtında bir kimseyi görünüş ve davranış özellikleri yönlerinden tanıtan yazı.

Bireşim: 1. Bilim ve sanat çalışmalarında ayrıntılar bir araya getirilerek bir bütüne ulaşılması. 2. değişik düşünce ve duyum öğelerinin birleşerek bütünlük gösteren bir yapıt oluşturması durumu.

Çıkma: sayfa kenarına metinle ilgili olarak yazılan açıklayıcı kısa yazı.

Etik Eleştiri: Bir edebiyat metnini insan dünyasına katkıları ve insanın değerleri alanında ne söylediğini öne çıkarak eleştiren eleştiri biçimi.

Eytişim: Bir konu üzerinde karşıt görüşleri değerlendirerek doğruyu bulma yöntemi.

Hermeneutik: bkz. Yorumlama

İkincil Yazın: Yazınsal yapıt üzerinde yazılmış olanlar.

İmge: Sanatçılarını düş güçleri ile yarattıkları, duygu ve düşüncelerle ilgili kavramları da içeren, aynı zamanda simgesel nitelik gösteren zihinsel görüntü.

İmgelem: 1. Önceden görülmüş varlıkların, yaşanmış olayların zihinde canlandırılması. 2. Yeni varlıklar, olaylar yaratılması, konular bulunması.

İmgesel: 1. İmge ve imgeleme ile ilgili. 2. Bir sözcüğün genel kullanımının dışında kalan ancak imge gücü ile kavranabilen anlamı.

İnce Anlam: Bir söz ya da yazıda çoğunlukla gerçek anlamın altında gizli olan, düşündürücü, dokundurucu anlam.

İzlek: Bir yazın ya da sanat yapıtında ele alınan konu işlenirken dayanılan ve konuyu oluşturan temel yönelim, düşünce, anakonu.

Karşılaştırmalı Yazın:  Birbirinden ayrı toplumların yazınlarının ürünleri olan, ayrı dillerde yazılmış yapıtları; konu, düşünce ya da biçim bakımdan inceleyerek ortak, benzer ya da benzemeyen yanlarını saptamak, yazın akım ve hareketlerini değişik yönlerden karşılaştıran, nedenleri üzerinde yorum getiren yazın.

Kuralcı Eleştiri: Sanat yapıtını; güzellik, erginlik üzerine saptanmış, ülküsel ve değiştirilemez olarak benimsenen kurallara göre değerlendirme yolu.

 Marxçı Eleştiri: Sanatı toplumsal olgu sayan eleştiri. Bu eleştiride sanat yapıtı “Her sanatsal yaratı, yaratıldığı dönemi yansıtan bir aynadır.” düşüncesinden yola çıkılarak değerlendirilir. Sanat yapıtının aynasına yansıyansa toplumun içinde bulunduğu ekonomik koşullar, altyapı ilişkileri ve sınıflar arasında çatışmalardır.

Meditasyon: (Yorumlama alanındaki anlamı ile) yazarı konu hakkında yazmaya yönlendiren etmenler.

Motif: bir yazın yapıtında sık sık vurgulanan temel düşünce, imge ya da yinelenen anlatım.

Okura Dönük Eleştiri: Kuralcılığa, bilimselliğe ve nesneciliğe karşı tepki olarak doğmuş, okurdan yola çıkarak bir yapıtı ne olduğu, ne yaptığı sorularına göre değerlendiren eleştiri akımı.

Sahteyazım: 1. Bir yapıtın yazıldığı yazar adı ile değil başka bir isimle yayımlanması. 2. Bir yazarın yapıtlarına o yazmadığı halde onun biçemini ve özelliklerini yansıtarak sahte bir örnek eklemek.

Tanıklama: Sözün, savın inanılırlığını güçlendirmek için olayı yaşamış kimseleri ya da anılarını tanık gösterme; yazıya onların görüşlerini ekleme.

Tekkonu İncelemesi: 1. Bilim, sanat, siyasa, yaşamöyküleri, tarih gibi alanlarda, yalnız bir konu üzerinde yapılan araştırma. 2. Bu araştırma sonunda ortaya çıkan yazı, yapıt.

Üst Metin: G. Genette’in terminolojisinde kendinden önce varolan başka metinden yola çıkıp değiştirerek ya da öykünme yoluyla oluşturulan metin.

Yerleştirme Çözümlemesi: yapısalcı ve söylem kuramcı anlamda: bir metinde figürlerin ve eyleyenlerin birbirine karşı nasıl bir konumda yerleştirildiklerinin anlambilimsel göstergelerden anlaşılarak çözümlenmesi. Bu eleştiri anlamda varolduğuna inandığı ilişkiler demetini çözmeye çalışır. 

Yeni Eleştiricilik: Bir yapıtın yazarını, yazıldığı dönemi, nelerden etkilendiğini karşılaştırmalarla değerlendirmeyi amaçlayan bir eleştiri anlayışı.

Hazırlayan: Utku Özmakas

* Kül Eleştiri dergisinin 50. sayısından alınmıştır.

URL